Najmłodsza agentka wywiadu Armii Krajowej: historia niezwykłej Haliny Szwarc

II wojna światowa to historie milionów ludzi w różnym wieku, różnej płci, o różnych zawodach i charakterach. Tysiące takich historii opowiadają o bohaterach, tych, którzy nie bali się ryzykować własnym życiem, by ratować innych. Wśród nich była także legendarna kobieta w historii Polski – słynna Halina Szwarc, najmłodsza agentka wywiadu Armii Krajowej, pisze portal lodzyes.eu.

Ta niezwykła kobieta była nie tylko działaczką na rzecz niepodległości, ale także gerontolożką, profesorką i doktorką nauk medycznych. W wieku zaledwie 16 lat zgłosiła się na ochotnika do pracy w Związku Walki Zbrojnej w okręgu łódzkim, chociaż przez całe życie marzyła o tym, by zostać pianistką. Była również jedną z inicjatorek powstania Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Polsce. Jej rola w historii kraju jest nieoceniona.

Więcej o Halinie Szwarc i jej niezwykłym życiu przeczytasz w naszym artykule.

Dzieciństwo i młodość

Halina urodziła się w maju 1923 roku w Bałutach (Łódź). Jej rodzina nie mieszkała tu od zawsze – ojciec przyjechał tu kiedyś i nauczył się krawiectwa, a później zajął się budową i sprzedażą nieruchomości. Matka Haliny również zajmowała się krawiectwem – pochodziła z rodziny spolonizowanych niemieckich krawców.

Halina była jedynaczką, więc rodzice poświęcali jej całą swoją uwagę i troskę. Zależało im na tym, by dziewczynka była dobrze wykształcona i wszechstronnie rozwinięta, dlatego starannie dbali o jej edukację. Przyszła agentka wywiadu uczyła się w prestiżowym prywatnym Gimnazjum Żeńskim Humanistycznym Heleny Miklaszewskiej w Łodzi.

Równocześnie Halina uczęszczała do konserwatorium, gdzie uczyła się gry na fortepianie. Była bardzo utalentowana i miała niezwykły słuch, dlatego często zapraszano ją do występów podczas szkolnych uroczystości i spektakli. Jednak później dziewczyna postanowiła pożegnać się ze swoim marzeniem na zawsze, gdy usłyszała grę innego studenta konserwatorium i uznała, że nigdy nie osiągnie takiego poziomu.

W 1935 roku Halina dołączyła do ruchu harcerskiego. Była harcerką aż do 1939 roku, kiedy wybuchła II wojna światowa.

Początek II wojny światowej

Kiedy wybuchła II wojna światowa, Halina miała zaledwie 16 lat. Jej wybór był oczywisty – wychowana w duchu patriotyzmu, nie mogła stać z boku i czekać, aż ktoś inny będzie jej bronić. Postanowiła dołączyć do podziemia, ale początkowo bezskutecznie szukała kontaktów z konspiracyjnymi organizacjami. W końcu udało jej się nawiązać kontakt ze Służbą Zwycięstwu Polski, która miała swoją siedzibę w Łodzi.

Wkrótce znalazł ją łódzki oddział Związku Walki Zbrojnej i zaproponował Halinie współpracę. Szybko została zaprzysiężona, nadano pseudonim i nakazano jej naukę języka niemieckiego. Mimo że Halina sprzeciwiała się nauce języka okupanta, podporządkowała się rozkazowi i bardzo szybko zaczęła płynnie mówić po niemiecku.

W ramach tego samego rozkazu Halina musiała również zgłosić się do „volkslisty” – niemieckiej listy narodowościowej, która dzieliła ludność na grupy i określała, komu przyznane zostanie obywatelstwo III Rzeszy. Rzeczywiście, przynależność do tej grupy czyniła z niej wyrzutka w społeczeństwie: w swoich pamiętnikach pisała później, że niektórzy znajomi pluli jej pod nogi, gdy ją widzieli.

Później przeprowadziła się i uczęszczała do niemieckiej szkoły, którą ukończyła z wyróżnieniem. Dzięki swoim sukcesom została zakwalifikowana do „wyższej grupy” volkslisty i musiała nawet zmienić imię na niemieckie – Klomb. Przez cały ten czas nadal pracowała dla polskiego wywiadu i przekazywała cenne informacje o Niemcach. Niemcy jej ufali – dostępne źródła podają, że po szkole pracowała jako nauczycielka muzyki i udzielała prywatnych lekcji 7-letniemu synowi niemieckiego urzędnika. Dzięki temu, że miała dostęp do jego domu, zdobyła niezwykle ważne informacje dotyczące przesiedleń i prześladowań ludności polskiej oraz żydowskiej.

Ważne zadania i misje szpiegowskie 

Następnie w życiu Haliny następuje nowy etap. Dzięki swojej wcześniejszej doskonałej konspiracji i umiejętności przekazywania informacji wywiadowi, jej podziemne dowództwo zaczyna postrzegać ją w nowy sposób. Ufając dziewczynie, zlecają jej misje w innych dużych miastach oraz przydzielają trudniejsze i bardziej niebezpieczne zadania.

W tym czasie Halina wyjeżdża z rozkazami wywiadowczymi do Monachium, Berlina i Wiednia, gdzie m.in. zajmuje się dystrybucją gazety „N”. Celem tej publikacji było stworzenie wrażenia wśród niemieckiego społeczeństwa, że w III Rzeszy działa dobrze zorganizowana antynazistowska organizacja podziemna. Gazeta miała dezinformować Niemców i obniżać ich morale, przekonując, że upadek III Rzeszy jest nieunikniony. Halina nie została zdekonspirowana podczas tej działalności, a nawet więcej, otrzymała kolejne kluczowe zadania.

Następnie przenosi się do Hamburga, gdzie zajmuje się lokalizowaniem obiektów przemysłowych i portowych wroga. Na podstawie jej raportów dotyczących rozmieszczenia tych obiektów brytyjskie lotnictwo przeprowadziło później naloty.

Jak zdekonspirowano niezwykłą agentkę?

Halina Szwarc przez całe życie potrafiła skutecznie się ukrywać i wykonywać swoje zadania wywiadowcze bezbłędnie. Rzeczywiście, Niemcy również posiadali dobrze rozwinięte metody identyfikacji i tropienia szpiegów. Wkrótce więc czekało ją bolesne zdekonspirowanie.

Wówczas po zakończeniu misji w Hamburgu, Halina za zgodą dowództwa udała się do Berlina. Tam podjęła studia medyczne, które miały stać się kolejnym przykryciem dla polskiej agentki infiltrującej środowisko oficerów nazistowskich. W Berlinie dostała pracę w Archiwum Medycyny Wojskowej, gdzie miała dostęp do tysięcy dokumentów dotyczących strat III Rzeszy na froncie wschodnim.

W lutym 1944 roku tak się złożyło, że znalazła się w Poznaniu, gdzie postanowiła zatrzymać się na dłużej. Kontynuowała tam studia medyczne i uczęszczała na wykłady na jednym z lokalnych uniwersytetów, który wówczas znajdował się pod kontrolą III Rzeszy. Wtedy Gestapo wpadło na jej trop – stało się to w wyniku wprowadzenia informatora do siatki Armii Krajowej w Łodzi. W maju, gdy Halina przyjechała do Łodzi na krótki urlop, Niemcy zatrzymali ją w mieszkaniu jej rodziców.

W więzieniu Halina przeszła przez brutalne przesłuchania. Niemcy traktowali ją jak wszystkich szpiegów wrogich państw – była torturowana w bestialski sposób. Bili Halinę po piętach i plecach, zakuwali jej ręce i nogi w łańcuchy, a także zakładali maskę gazową. Jednak odważna i oddana ojczyźnie Halina, z dumą znosiła ciężkie prace i nigdy nie wydała żadnego ze swoich polskich wspólników.

Ostatecznie skazano ją na karę śmierci bez procesu przez rozstrzelanie i osadzono w surowym kobiecym więzieniu przy ulicy Gdańskiej w Łodzi. Spędziła tam ponad osiem miesięcy, w zimnej, ciemnej celi, gdzie na betonowej podłodze znajdowała się jedynie woda, a ona sama mogła co najwyżej przykucnąć.

Nikt nie może sobie nawet wyobrazić, jak zakończyłoby się jej życie, gdyby nie zbliżający się koniec wojny. 19 stycznia 1945 roku wojska radzieckie wkroczyły do Łodzi i chociaż Niemcy starali się ewakuować więźniów i zabrać ich ze sobą, ale podczas tego „marszu” Halinie udało się uciec.

Po wojnie objęła ją amnestia jako członkinię Armii Krajowej, dzięki czemu mogła wrócić do Poznania i kontynuować studia na tamtejszej Akademii Medycznej. Jednak lata powojenne również nie były dla niej łatwe, mimo zakończenia wojny. Halina przez długi czas pozostawała pod kontrolą służb specjalnych oraz miała problemy ze znalezieniem pracy, ponieważ obawiano się jej jako byłej oficerki Armii Krajowej.

Życie prywatne Haliny również się nie ułożyło, ale ona nie przejmowała się tym zbytnio, ponieważ nie miała na to czasu. Z biegiem lat jej kariera nabrała tempa – została profesorką, aktywnie działała jako lekarka społeczna, opiekując się weteranami. Wkrótce założyła Uniwersytet Trzeciego Wieku, który stał się trzecim na świecie po podobnych inicjatywach we Francji i Kanadzie.