Bitwa pod Łodzią, czyli Operacja Łódzka, która odbyła się w listopadzie 1914 roku, jest uważana za jedną z największych bitew na froncie wschodnim I wojny światowej. Bitwa toczyła się pomiędzy wojskami Imperium Rosyjskiego z jednej strony a połączonymi siłami Cesarstwa Niemieckiego i Austro-Węgierskiego z drugiej. Polacy byli częścią zarówno armii rosyjskiej, jak i niemieckiej. Łącznie w bitwie wzięło udział ponad 600 000 osób, z których około 200 000 zginęło.
Historycy nazywają Bitwę pod Łodzią najbardziej manewrową bitwą I wojny światowej. Była to operacja głębokich obejść, okrążeń i kontrataków. Dowiedz się więcej o przebiegu tej wielkiej bitwy pod Łodzią na stronie lodzyes.eu.
Trochę o I wojnie światowej
Pierwsza wojna światowa trwała ponad cztery lata i zaangażowała 38 krajów liczących 1,5 miliarda mieszkańców. Przyczyną globalnego konfliktu było zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcy tronu monarchii austro-węgierskiej, przez serbskiego studenta Gawriło Principa w dniu 28 czerwca 1914 roku. Wojna rozpoczęła się 28 lipca 1914 roku, kiedy Austro-Węgry ogłosiły wojnę z Serbią, sojusznikiem Imperium Rosyjskiego.
Następnego dnia Imperium Rosyjskie ogłosiło mobilizację, a 1 sierpnia Niemcy, sojusznik Austro-Węgier, wypowiedziały wojnę Rosji, co przekształciło ten konflikt w globalną konfrontację. Głównymi stronami starcia były bloki militarne i polityczne Ententy (Wielka Brytania, Francja, Imperium Rosyjskie, a później Stany Zjednoczone) oraz Czwórprzymierza (Niemcy, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie i Bułgaria). Wojna zakończyła się klęską tych ostatnich.
Warto zauważyć, że w przededniu I wojny światowej przemysłowe i gęsto zaludnione miasto Łódź było częścią Królestwa Polskiego, które z kolei znajdowało się pod kontrolą Imperium Rosyjskiego.
Wojna na ziemiach polskich
Wschodnioeuropejski teatr działań I wojny światowej obejmował rozległe terytorium na wschodzie kontynentu europejskiego i rozciągał się od Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego między Imperium Rosyjskim i Królestwem Rumunii z jednej strony a Państwami Centralnymi z drugiej.
Na pierwszym etapie konfrontacji zbrojnej Imperium Rosyjskie, wykorzystując fakt, że lwia część armii cesarskich Niemiec była skoncentrowana na froncie zachodnim, podjęło próbę inwazji na Prusy Wschodnie. Ofensywa armii carskiej została jednak zatrzymana przez Niemców w dniach 26-31 sierpnia 1914 roku pod Tannenbergiem. W rezultacie Rosjanie zostali wyparci z Prus Wschodnich.
Tymczasem na południowym odcinku frontu Rosjanie odnieśli sukces — armia austro-węgierska nie była w stanie oprzeć się rosyjskiemu natarciu w Galicji i wycofała się za przełęcze karpackie.
Ten sukces Imperium Rosyjskiego był zapowiedzią dalszych walk na ziemiach polskich. Z pomocą siłom austro-węgierskim przyszły wojska niemieckie. 28 września 1914 roku wojska niemiecko-austriackie rozpoczęły tzw. operację Warszawsko-Dęblińskią (po rosyjsku — Warszawsko-Iwanogrodzką). Początkowo odniosły one sukces, ale w wyniku rosyjskiego kontrataku niemiecka ofensywa w Królestwie Polskim straciła impet. Wojskom carskim udało się odbić Łódź i odeprzeć połączoną armię niemiecko-austriacką.
Plany i siły stron
Dalsze plany Rosjan obejmowały podbój Śląska, Moraw, a następnie Wiednia i Berlina. Rosyjska Stawka rozpoczęła przygotowania do ofensywy w celu realizacji tych planów.
Tymczasem siły niemiecko-austriackie miały na celu powstrzymanie rosyjskiej ofensywy i odbicie Łodzi, która była ważnym węzłem komunikacyjnym i ostatnim dużym miastem przed zachodnią granicą Imperium Rosyjskiego.
Dlatego też ówczesny dowódca wojsk niemieckich na froncie wschodnim, generał Paul von Hindenburg, zdecydował się wyprzedzić rosyjską ofensywę, nie czekając na wsparcie z frontu zachodniego. Ponadto niemieckie dowództwo potrafiło rozszyfrować plany ofensywne wroga, przekazywane za pomocą kodów radiowych.
Jakie były siły stron w przededniu Operacji Łódzkiej? Łączna siła armii niemieckiej i austro-węgierskiej wynosiła prawie 400 tys. żołnierzy.
Siły niemieckie obejmowały 9 Armię (155 000 żołnierzy, 450 ciężkich karabinów maszynowych, 960 armat) pod dowództwem generała Augusta von Mackensena, Korpus Posen (78 tys. żołnierzy, 50 karabinów maszynowych, 95 armat) i Korpus Breslau (22 tys. żołnierzy, 50 ciężkich karabinów maszynowych, 170 armat).
Armia austro-węgierska składała się z 2. Armii (124 tys. żołnierzy i 480 armat) oraz Korpusu Torn (21 tys. żołnierzy, 50 ciężkich karabinów maszynowych i 95 armat).
Jeśli chodzi o siły Imperium Rosyjskiego, składały się one z:
— 1 Armii (123 tys. żołnierzy, 200 ciężkich karabinów maszynowych, 440 dział) pod dowództwem generała Paula von Rennenkampfa;
— 2 Armii (158,8 tys. żołnierzy, 350 ciężkich karabinów maszynowych, 450 dział) pod dowództwem generała Sergeja Sheidemana;
— 5 Armii (85 tys. żołnierzy, 190 ciężkich karabinów maszynowych, 320 dział) pod dowództwem generała Pawła von Plehwe.
Wszystkie armie wchodziły w skład Frontu Północno-Zachodniego pod dowództwem generała Nikołaja Ruzskiego.
Walki na obrzeżach Łodzi
29 października (11 listopada) grupa uderzeniowa 9 Armii niemieckiej przeszła do ofensywy, atakując z Kutna i Leńczyc. Następnie zaatakowała Łowicz i Skierniewice w celu odcięcia wojsk rosyjskich. Jednak podczas walk w okolicach Włocławka i Kutna Niemcom nie udało się rozbić dwóch flankujących korpusów rosyjskich.
31 października (13 listopada) dowódca 2 Armii przesunął swój korpus na północ i zorganizował obronę Łodzi od północy. 2 (15) listopada dowódca Frontu Północno-Zachodniego, Ruzski, rozpoczął przegrupowanie 2 i 5 Armii na północ.
Z kolei dowódca 9 Armii niemieckiej, Mackensen, w celu zdobycia Łodzi od wschodu i północy wysłał grupę uderzeniową generała Reinharda von Scheffera, która kosztem ciężkich strat w dniach 5-6 (18-19) listopada zdołała ominąć prawą flankę 2 Armii i dotrzeć na jej tyły. Jednak pod Brzezinami grupa uderzeniowa von Scheffera została otoczona i wycofała się z ciężkimi stratami.
Za pomocą operacji manewrowych Niemcy próbowali rozbić armię rosyjską. Do 9 (22) listopada udało im się otoczyć Łódź od północy, zachodu i wschodu, ale nie mieli wystarczających sił, aby zamknąć pierścień. Plan inwazji Imperium Rosyjskiego na Niemcy także się nie powiódł. Zamiast podjąć działania ofensywne, armia carska musiała się bronić.
Wkrótce walki przeniosły się na obrzeża Łodzi. Mieszkańcy miasta słyszeli ostrzał armatni, a wiele budynków stało się szpitalami dla rannych żołnierzy, których liczbę po obu stronach oceniano na 35 tysięcy.
Później Niemcom udało się zająć Brzeziny i Koluszki, a następnie dotrzeć w okolice Piotrkowa, ale nie udało im się zdobyć Skierniewic i Pabianic. Walki pozycyjne toczyły się w okolicach Aleksandrowa, Zgierza i Strykowa. Żadnej ze stron nie udało się odnieść zdecydowanego zwycięstwa i zadać klęski przeciwnikowi.
Ważnym i decydującym epizodem ofensywy łódzkiej była bitwa pod Starą Gadką, w historiografii niemieckiej określana jako bitwa pod Brzezinami. Pomimo nakazu odwrotu wydanego przez dowódcę wojsk niemieckich w Starej Gadce, generała Scheffera, Karl Litzmann zaatakował wojska Imperium Rosyjskiego, przedarł się przez linie wroga i zdobył Brzeziny. Z tego powodu otrzymał przydomek Lew spod Brzezin.
Nawiasem mówiąc, to właśnie na cześć Karla Litzmanna naziści przemianowali Łódź na Litzmannstadt w kwietniu 1940 roku.
Zdobycie miasta przez Niemców, straty i pochówek poległych
Bitwa pod Łodzią zakończyła się 24 listopada (6 grudnia) 1914 roku zdobyciem Łodzi przez Niemców. Historycy nazywają tę bitwę najbardziej manewrową operacją I wojny światowej. Podczas tej bitwy armia Imperium Rosyjskiego po raz pierwszy użyła pojazdów opancerzonych. Wojska niemieckie użyły przeciwko wrogowi gazu bojowego.
Łącznie w walkach pod Łodzią zginęło 200 tys. osób, w tym wielu Polaków.
Poległych w ofensywie łódzkiej pochowano na 170 cmentarzach wojskowych rozsianych po całej Łodzi. Jednym z najbardziej znanych jest cmentarz w pobliżu Starej Gadki, gdzie znajdują się zbiorowe mogiły żołnierzy Imperium Rosyjskiego i Niemiec. Co roku, w rocznicę ofensywy łódzkiej, odbywa się tu ceremonia złożenia kwiatów i zapalenia świec na grobach żołnierzy poległych na polach bitew.