Druga wojna światowa przyniosła dużo cierpienia wielu krajom europejskim. Okres ten na zawsze zmienił wiele dużych miast, w tym polskie, i zniszczył życie setek tysięcy niewinnych ludzi. Okupacyjne władze niemieckie ustanawiały nowe zasady, dyktowały propagandowe narracje i siłą zmieniały codzienne życie mieszkańców Łodzi – podaje lodzyes.eu.
Przeczytaj poniższy artykuł, by dowiedzieć się, jak żyło miasto podczas niemieckiej okupacji, jak funkcjonowały łódzkie instytucje i jak naziści kontrolowali niemal wszystkie sfery życia.
Łódź zniknęła z mapy świata
W kwietniu 1940 roku miasto Łódź praktycznie zniknęło ze wszystkich map świata. Zamiast tego pojawiła się nowa nazwa – Litzmannstadt, na cześć niemieckiego generała Karla Litzmanna, bohatera walk o miasto podczas I wojny światowej.
Wraz z rozpoczęciem okupacji Łódź, położona w zachodniej części Rzeczypospolitej, znalazła się w granicach III Rzeszy. Miasto stało się stolicą tzw. Rejencji Łódzkiej, odrębnej niemieckiej jednostki administracyjnej utworzonej w lutym 1941 roku.
Zgodnie z planem, Łódź miała stać się częścią Kraju Warty i przekształcić się we wzorcową niemiecką prowincję. Miała tu panować nazistowska ideologia, kultura i obyczaje.
Były to jedne z kluczowych zmian, jakie czekały miasto na początku okupacji. Łódź została podzielona na cztery okręgi administracyjne, a na jej przedmieściach utworzono siedem kolejnych okręgów. W tym samym czasie zmieniono nazwy ulic miasta, a jedną z najważniejszych w tym czasie nazwano na cześć Adolfa Hitlera.
Zmieniły się także tradycyjne atrybuty. Władze niemieckie dążyły do pozbawienia mieszkańców Łodzi świadomości i tożsamości narodowej oraz do wyeliminowania wszelkich myśli o konfrontacji. Dlatego jeden z głównych symboli miasta, herb, został zmieniony. Ze złotej łodzi na czerwonym polu herb zmienił się w złotą swastykę na ciemnoniebieskim tle.
Bez prawa do świadomości
Po zmianach administracyjnych i zmianie nazw kluczowych obiektów miasta, łodzianie byli poddawani licznym prześladowaniom, dyktaturze i masowym represjom. Największe prześladowania dotknęły polską elitę.
Jedna z największych akcji nazistów przeciwko łódzkim elitom przeszła do historii jako Akcja Inteligencja – Litzmannstadt. Jest to kryptonim akcji eksterminacyjnej przeprowadzonej przez Niemców w latach 1939-1940 na terenie Łodzi. Była ona skierowana przeciwko działaczom żydowskich partii lewicowych, przedstawicielom inteligencji i elity intelektualnej (naukowcom, artystom), osobom politycznym i publicznym.
Władze niemieckie dążyły do dosłownego pozbawienia łodzian prawa do świadomości. Akcja miała na celu całkowitą eksterminację tych ludzi, ponieważ bez nich o wiele łatwiej było zgermanizować okupowany region. W sumie, według szacunków, w ramach akcji Akcja Inteligencja – Litzmannstadt zginęło około 1500 działaczy politycznych i publicznych, nauczycieli, księży, lekarzy, pisarzy, dziennikarzy itp.
Sporządzono tak zwane „listy zakazów”, według których łapano ludzi w różnych częściach Łodzi i województwa, zabierano ich do siedziby Gestapo, gdzie odbywał się uproszczony sąd. Więźniowie byli skazywani w ciągu kilku minut, a następnie rozpoczynały się masowe egzekucje. Na przykład w ramach akcji w Lesie Łagiewnickim rozstrzelano po raz pierwszy czterdziestu nauczycieli.
Akcja przeciwko łódzkiej inteligencji, Akcja Inteligencja – Litzmannstadt, stała się jedną z najkrwawszych kart w historii miasta.
Zakaz używania języka na wszystkich poziomach
Listopad 1939 roku upłynął mieszkańcom Łodzi pod znakiem całkowitego zakazu używania języka polskiego w miejscach publicznych. Oznaczało to usunięcie wszystkich szyldów w języku polskim, usunięcie wszystkich polskojęzycznych etykiet na towarach w sklepach itp. Łodzianie musieli dostosować się do nowych zmian i przyzwyczaić do nowej rzeczywistości, zaczynając od rzeczy wymienionych powyżej.
Program germanizacji w tym regionie prawdopodobnie najbardziej dotknął dzieci. W obozach przesiedleńczych tworzonych przez władze okupacyjne naziści zajmowali się germanizacją dzieci, głównie w wieku od 6 do 12 lat. Taki obóz koncentracyjny dla dzieci powstał także w Łodzi. W ten sposób władze niemieckie walczyły z polskimi dziećmi, które rzekomo „zagrażały” niemieckiej młodzieży.
Germanizacja dzieci i dorosłych podczas drugiej wojny światowej była elementem świadomej polityki okupacyjnej. Polskie dzieci stanowiły element „drugiej kategorii”, który naziści postrzegali jedynie jako potencjalnych bojowników dla swojego dyktatora w przyszłości. Jednocześnie germanizowano tylko tych młodych Polaków, którzy spełniali niemieckie kryteria rasowe.
Rdzenni Polacy w Łodzi jako kluczowa siła robocza
Przemysłowe miasto Łódź przyciągnęło uwagę niemieckich nazistów i było ważną częścią ich planu zajęcia regionu. Miasto było ważne pod względem ekonomicznym, więc miało stać się głównym miastem okręgu.
Jesienią 1939 roku Niemcy wprowadzili pracę przymusową dla Polaków. Początkowo obejmowała ona obywateli w wieku od 16 do 60 lat, a po pewnym czasie limit wieku został podniesiony z 14 do 60 lat. Jednak mimo oficjalnych oświadczeń i przepisów wiadomo, że do pracy zmuszano dzieci w wieku nawet 12 lat.
Planowano przesiedlenie do Łodzi Niemców z okupowanych regionów współczesnej Ukrainy, w szczególności z Wołynia i Bukowiny. Rdzenni mieszkańcy Łodzi, Polacy, mieli stać się dominującą siłą roboczą w licznych fabrykach i zakładach, które miały nadal działać i zapewniać stabilność ekonomiczną nazistowskiego rządu. Oczywiście praca w fabrykach i zakładach była kontrolowana przez samych Niemców lub przez tych, którzy z nimi współpracowali.
Wprowadzono ogólny harmonogram pracy, racjonowano artykuły odzieżowe i wprowadzono zakaz posiadania wielu przedmiotów osobistych. Język polski został zakazany w prawie wszystkich dziedzinach działalności, w których zatrudnieni byli Polacy. Katalog ograniczeń dla rdzennych mieszkańców miasta był bardzo obszerny.
Liczne zakazy każdego dnia
Jednak nawet te gwałtowne zmiany nie były wystarczające dla władz niemieckich. Naziści dążyli do uciskania Polaków, do pozbawienia ich zwykłych ludzkich praw i możliwości. Wszystko zaczęło się od rzeczy prozaicznych.
Wiadomo, że w 1942 roku krawcom w Łodzi zakazano szycia ubrań dla Polaków, a szewcom robienia skórzanych butów. Polacy nie mogli kupować takich produktów w sklepach, dostępne były dla nich jedynie wyroby z tkaniny z gumową lub drewnianą podeszwą.
Z czasem Polakom zabroniono nawet kupowania niektórych produktów spożywczych, takich jak chleb pszenny, ciasta, słodycze itp. Zabronione było odwiedzanie niektórych parków w Łodzi – przy wejściach do nich znajdowały się znaki informujące, że wstęp jest dozwolony tylko dla Niemców; to samo dotyczyło kościołów w mieście. W 1943 roku wprowadzono zakaz pochówku Niemców i Polaków na tym samym cmentarzu.
Katalog zakazów dla Polaków był bardzo obszerny. Polskim mieszkańcom Łodzi zabierano radia, konfiskowano książki i kolekcje znaczków, nie wolno było podróżować bez odpowiednich zezwoleń władz okupacyjnych. Dzieci urodzone w okresie okupacji podczas II wojny światowej mogły być nazywane tylko imionami ze specjalnie stworzonej przez Niemców listy.
Okres okupacji był dla miasta trudną próbą, tragiczną kartą w jego historii, która na zawsze pozostanie w pamięci.