1 września 1939 roku nazistowskie Niemcy napadły na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. Naród polski bohatersko stawił opór wrogowi, którego siły były znacznie większe. Los Polski był jednak przesądzony. 17 września wschodnia część państwa polskiego została zajęta przez wojska radzieckie. Jak się później okaże, dwa totalitarne państwa, hitlerowskie Niemcy i Związek Radziecki, podpisały 23 sierpnia 1939 r. tajne porozumienie o podziale stref wpływów w Europie Wschodniej.
Łódź została zajęta przez nazistów. Poplecznicy Hitlera przemianowali miasto na Litzmannstadt, ustanowili tu swoją władzę, a w najbiedniejszych dzielnicach miasta utworzono drugie co do wielkości getto w Polsce – getto łódzkie. Władze okupacyjne dążyły do pozbawienia łodzian jakichkolwiek przejawów świadomości narodowej. Łódź pogrążyła się w ciemności. Przeczytaj więcej o okresie, gdy miastem rządzili nazistowscy zbrodniarze w artykule na lodzyes.eu.
Okupacja Łodzi
Łódź padła ofiarą nazistowskich Niemiec już w pierwszych dniach wojny. Pierwsze bomby wroga spadły w rejonie stacji kolejowej Łódź-Kaliska i na lotnisko Lublinek, niedaleko miasta. Każdy starał schronić się przed ciągłymi nalotami niemieckich samolotów najlepiej jak potrafił – niektórzy ukrywali się w piwnicach, suterenach i rowach, inni uciekali z miasta.
W nocy z 4 na 5 września rozpoczęła się ewakuacja urzędów i instytucji. Miasto opuściły władze wojskowe i państwowe z wojewodą Henrykiem Józewskim i prezydentem miasta Henrykiem Mostowskim na czele. Łódź opuściły również władze samorządowe z ówczesnym prezydentem miasta Janem Kwapińskim na czele.
Mieszkańcy masowo uciekali do Warszawy, ale konwoje uchodźców były bezlitośnie rozstrzeliwane przez hitlerowców.
6 września, po opuszczeniu miasta przez władze i samorząd, powstał Komitet Obywatelski Miasta Łodzi. Na jego czele stanął ksiądz Kazimierz Tomczak. Komitet miał przejąć zarządzanie miastem i zapewnić w nim ład i porządek.
Rankiem 9 września wojska hitlerowskie triumfalnie wkroczyły do Łodzi, zdobywając miasto w nieco ponad tydzień. Mimo że polskie oddziały stawiały opór, siły obu stron były zbyt nierówne.
Niemcy ustanowili swoją władzę w mieście
Od pierwszego dnia okupacji Łodzi naziści zaczęli wprowadzać tu własne porządki. 11 września naziści wydali pierwsze dekrety. Przede wszystkim wprowadzono godzinę policyjną. Ponadto mieszkańcom miasta nakazano oddanie wszelkiej broni.
Jeśli chodzi o Komitet Społeczny miasta, hitlerowcy nie rozwiązali go w pierwszych dniach okupacji. Co więcej, nakazali mu pełnić swoje funkcje. Komitet składał się z sześciu sekcji: prawnej, finansowej, logistycznej, edukacyjnej, opieki społecznej i zdrowia. Komitet zapewniał zaopatrzenie miasta w żywność, środki płatnicze, transport, a także zajmował się wydawaniem bonów i edukacją.
Z czasem pozycja Komitetu Obywatelskiego zaczęła słabnąć i zajął się on wyłącznie działalnością charytatywną. Po przyłączeniu Łodzi do III Rzeszy komitet został zlikwidowany, a Kazimierz Tomczak aresztowany. Stało się to 9 listopada 1939 roku.
Już 16 września 1939 r. Albert Leister został szefem samorządu miejskiego, czyli komisarzem miasta. Funkcję tę pełnił do 31 grudnia 1939 r.
Jednak w pierwszych tygodniach okupacji cała władza skupiona była w rękach niemieckiej administracji wojskowej. 13 września 1939 r. zarejestrowano tu siedzibę Szefa Administracji Cywilnej 8 Armii. Do listopada 1939 r. całość władzy przejął dowódca 8 Armii, a następnie dowódca Łódzkiego Okręgu Wojskowego i działająca przy nim Rada Cywilna.
Na początku listopada 1939 r. Arthur Greiser, jeden z przywódców reżimu okupacyjnego w Polsce i Reichstagtagler Kraju Warty, włączył Łódź w granice III Rzeszy. Miasto stało się stolicą tzw. Rejencji Łódzkiej, odrębnej niemieckiej jednostki administracyjnej utworzonej w lutym 1941 roku.
Sama Łódź została podzielona na cztery okręgi administracyjne, a na jej przedmieściach utworzono siedem kolejnych okręgów.
Prezydentem Obwodu Łódzkiego w 1939 r. był Friedrich Uebelhoer, o którym będzie mowa poniżej.
11 kwietnia 1940 r. naziści przemianowali okupowaną Łódź na Litzmannstadt. Zdecydowano się nazwać miasto na cześć generała Karla Litzmanna, który dowodził Bitwą Łódzką podczas I wojny światowej. Ponadto zmieniono główny symbol miasta, czyli herb. Zamiast złotej łodzi na czerwonym tle pojawiła się złota swastyka na ciemnoniebieskim tle. Główna ulica miasta, Piotrkowska, została nazwana na cześć nazistowskiego przywódcy, Adolf Hitlerstrasse.
Najgorsze jednak było nie to, ale prześladowania i eksterminacja Polaków, Żydów i przedstawicieli innych narodowości, przymusowe wywożenie ludzi na roboty do Niemiec, germanizacja, wprowadzenie pracy przymusowej i wiele innych.
Friedrich Uebelhoer – twórca łódzkiego getta i szef Rejencji Łódzkiej
Jak wiadomo, drugie co do wielkości getto w Polsce, getto łódzkie, powstało w najbiedniejszych dzielnicach okupowanej Łodzi. Zostało ono zorganizowane przez nazistów dla Żydów, Romów i przedstawicieli innych grup etnicznych.
Jednym z twórców łódzkiego getta był Friedrich Uebelhoer, zagorzały zwolennik Hitlera. Był on również gubernatorem Rejencji Łódzkiej w latach 1939-1942. To on był odpowiedzialny za deportację dziesiątek tysięcy więźniów łódzkiego getta do obozu zagłady w Chełmnie. Były to głównie dzieci, osoby starsze i chore. Uebelhoer przekształcił łódzkie getto w wielki obóz pracy.
We wrześniu 1942 r. popadł w niełaskę jednego z ideologów Holokaustu, Obergruppenführera SS i generała policji Reinharda Heydricha, ponieważ odmówił przyjęcia kolejnych 60 000 Żydów do łódzkiego getta. Uebelhoer powołał się na fakt, że getto było zbyt przepełnione. A po konflikcie z Arthurem Greiserem w grudniu 1942 r. nazistowski zbrodniarz opuścił Łódź. Oficjalnym powodem zwolnienia Uebelhoer była kradzież.
Burmistrzowie Litzmannstadtu
Jak już wspomniano, pierwszym burmistrzem okupowanej Łodzi był Albert Leister. Kolejnym burmistrzem Litzmannstadt został Franz Schiffer. Pełnił tę funkcję od stycznia do maja 1940 roku. Później zdecydowano, że będzie bardziej potrzebny wojsku. Zginął w bitwie.
Jego następcą został Karl Marder. Był burmistrzem Łodzi przez rok od maja 1940 do maja 1941. Wiadomo, że to on rozdysponował mienie Polaków i Żydów zarekwirowane przez nazistów.
Po Marderze burmistrzem zdobytej Łodzi został Werner Ventzki. To on miał przekształcić Łódź w typowe polskie miasto.
Nazistowski zbrodniarz był również odpowiedzialny za zarządzanie gettem, brutalny terror wobec Polaków i narzucanie germanizacji wszelkimi sposobami.
Oficjalnie Ventzki figurował jako prezydent Łodzi do czasu wyzwolenia miasta spod okupacji niemieckiej. Jednak w lipcu 1943 r. jego funkcje przejął szef miejscowego gestapo Otto Bradfisch. Jako burmistrz rządził Łodzią do 8 grudnia 1943 roku.
Bradfisch ma na rękach krew tysięcy niewinnych ludzi. Odznaczył się okrucieństwem jako szef Gestapo i jako burmistrz Łodzi. Bradfisch był odpowiedzialny za masakrę polskich więźniów na Radogoszczu, za morderstwa członków Ruchu Oporu oraz za transport więźniów łódzkiego getta do obozu zagłady w Chełmnie. Krótko mówiąc, III Rzesza była zadowolona z „pracy” tego zbrodniarza wojennego.
Ostatnim burmistrzem Łodzi podczas okupacji niemieckiej był Hans Trautwein. Funkcję burmistrza pełnił od 8 grudnia 1944 r. do 18 stycznia 1945 r.
Jak karano nazistowskich zbrodniarzy?
Choć przerażająca karta II wojny światowej dla Łodzi już dawno się odwróciła, mieszkańcy miasta słusznie interesują się tym, czy ci, którzy dopuścili się tu okrucieństw, zostali pociągnięci do odpowiedzialności.
Wiadomo, że Friedrich Uebelhoer został oficjalnie uznany za zmarłego w 1950 roku, ale krążyły plotki, że po II wojnie światowej ukrywał się w Ameryce Południowej.
Wernerowi Ventzki udało się uniknąć kary, mimo że od 1947 r. znajdował się na liście zbrodniarzy wojennych. W 1960 roku postępowanie karne przeciwko niemu zostało umorzone. Przez wiele lat mieszkał w Bonn, a nawet pracował jako przedstawiciel Federalnego Ministerstwa ds. Wygnańców, Uchodźców i Ofiar Wojny w Berlinie. Zmarł w 2004 roku.
Otto Bradfisch został skazany na 13 lat więzienia za zbrodnie wojenne. Został jednak zwolniony przed upływem wyroku z powodu problemów z kręgosłupem. Zmarł w 1994 roku.