Początek lat 80. XX wieku w Polsce przebiegał w stanie głębokiego kryzysu społeczno-gospodarczego i politycznego. Jeszcze w latach 70. zaczęła się formować szeroka opozycja wobec ówczesnego reżimu komunistycznego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Narodził się ruch robotniczy, powstawały organizacje broniące praw robotników, powstawały związki zawodowe. Z ruchu robotniczego strajkowego narodził się Związek Zawodowy „Solidarność”, który później przekształcił się w szeroki ruch społeczno-polityczny i wniósł znaczący wkład w demontaż autorytarnego reżimu komunistycznego w Polsce.
Młodzi ludzie nie pozostali obok tych ostrych wydarzeń z początku lat 80. W obliczu narastającego niezadowolenia społecznego i narastającej opozycji, w styczniu i lutym 1981 roku w Łodzi odbył się największy strajk studencki w Europie. Strajk, dzięki któremu młode pokolenie obroniło swoje prawa, pisze lodzyes.eu.
Co spowodowało strajk?
W sierpniu 1980 roku w gdańskim środowisku akademickim zostaje wysunięty postulat powołania niezależnej organizacji studenckiej. 10 września tego samego roku w Warszawie powstaje Komitet Założycielski Niezależnego Związku Studentów. Studenci z innych polskich miast, którzy poparli ideę utworzenia „Niezależnego Związku Studentów”, zaczęli się łączyć i tworzyć “Niezależne Organizacje Studenckie”.
Następnie w dniach 18-19 października 1980 roku odbył się Zjazd Delegatów Komitetów Założycielskich Niezależnych Organizacji Studenckich. Podczas tego zjazdu powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy pod nazwą „Niezależne Zrzeszenie Studentów”. Sporządzono statut i wybrano tymczasowe władze: Ogólnopolski Komitet Założycielski. Ponadto uczestnicy Zjazdu wybrali Warszawę na siedzibę Zrzeszenia.
„Niezależne Zrzeszenie Studentów” stało się studenckim odpowiednikiem „Solidarności” – Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego. Stowarzyszenie skupiało młodych ludzi chcących niezależnej od władz państwowych organizacji studenckiej, a także demokratyzacji życia akademickiego, przestrzegania podstawowych swobód politycznych w kraju.
22 września 1980 roku przedstawiciele Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego złożyli w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek „O zarejestrowanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Studentów o nazwie: Niezależne Zrzeszenie Studentów”. Ta data jest uważana za dzień jej założenia.
Jednakże sąd w każdy możliwy sposób opóźniał rejestrację „Niezależnego Zrzeszenia Studentów”. Uzasadniając, że osobowość prawną organizacjom studenckim o zasięgu ogólnokrajowym może nadać jedynie minister Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. To stanowisko zajmował wówczas prof. Janusz Górski, pracownik naukowy Uniwersytetu Łódzkiego.
Początek strajku
Rozgrywki, polegające na przewlekaniu rejestracji Niezależnego Związku Studenckiego, rozdrażniły środowisko studenckie i tak już podminowane napiętą sytuacją w kraju. 6 stycznia 1981 roku na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego rozpoczął się strajk. Akcja „solidarnego czekania” miała charakter pokojowy. Podczas niej zajęcia odbywały się w pełnym wymiarze godzin, ale studenci pozostawali na uniwersytecie na noc.
Wkrótce do studentów prawa dołączyli studenci innych wydziałów Uniwersytetu Łódzkiego: Ekonomiczno-Socjologicznego, Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego oraz Filologicznego.
Głównymi wymaganiami studentów, oprócz rejestracji „Niezależnego Zrzeszenia Studentów”, była reforma systemu nauczania, przyznanie autonomii Uniwersytetowi, możliwość wpływania na program nauczania, przyznanie prawa wyboru kursów języków obcych, zniesienie obowiązkowej nauki języka rosyjskiego, zniesienie cenzury, skrócenie służby wojskowej dla studentów, prawo do swobodnego przekraczania granicy, wydłużenie czasu nauki do 5 lat, napisanie nowych podręczników historii i poprawa warunków życia studentów. Młodzież domagała się również uwolnienia więźniów politycznych.
Negocjacje z rektorem Uniwersytetu Łódzkiego nie przyniosły pożądanych rezultatów, gdyż większość postulatów studentów wykraczała poza kompetencje kierownictwa uczelni. Do akcji stopniowo zaczęli dołączać studenci innych łódzkich uczelni. W sumie uczestnikami strajku było prawie 10 tys. studentów z Łodzi. Stopniowo akcja wychodziła poza granice miasta — swoją solidarność wyraziły prawie wszystkie uniwersytety w kraju.
Negocjacje i kontynuacja strajku
Negocjacje z władzami rozpoczęły się 21 stycznia 1981 roku. Dialog z delegacją Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki prowadzili studenci z różnych wydziałów Uniwersytetu Łódzkiego. Połączyli się w Międzyuczelnianą Komisję Porozumiewawczą, w skład której weszli: Wojciech Walczak, Marek Perliński, Maciej Maciejewski, Wiesław Potoczny, Marcin Sobieszczański, Piotr Kociołek, Andrzej Bolanowski, Stanisław Nowak, Krzysztof Szaflik i Adam Tomaszewski.
Wtedy władzę reprezentował ówczesny wiceminister Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki – Stanisław Czajka. Spotkanie odbyło się w murach Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwsze negocjacje między studentami a władzami nie przyniosły pożądanych rezultatów. Ponadto władze odmówiły przyznania społeczności akademickiej prawa do przeprowadzenia strajku.
29 stycznia odbyła się druga runda negocjacji między studentami a władzami. Tym razem władze reprezentował sam minister Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, prof. Janusz Górski. Jednak i tym razem burzliwe dyskusje na temat żądań młodzieży studenckiej nie przyniosły żadnych rezultatów.
Następnie władze komunistyczne Polskiej Republiki Ludowej rozpętały przeciwko aktywnej młodzieży studenckiej wojnę medialną. Z kolei studenci byli oburzeni lekceważącym podejściem ministra do swoich żądań.
Aktywna młodzież postanowiła nie zatrzymywać się i kontynuowała pokojowy strajk. Warto zauważyć, że akcja studencka była dość długa, zdecydowana i dobrze zorganizowana. Jej organizatorzy dołożyli wszelkich starań, aby zapewnić porządek w murach instytucji edukacyjnych – wprowadzono zakaz picia napojów alkoholowych i palenia w zamkniętych pomieszczeniach. Z kolei studenci Akademii Medycznej zadbali o zaopatrzenie w leki i zapewnili opiekę medyczną wszystkim, którzy jej potrzebowali.
Wspierali strajkujących i mieszkańcy Łodzi — przynosili żywność głodnym studentom. Wielu wykładowców również stanęło po stronie studentów.
Ponadto studenci uzyskali poparcie „Solidarności”. 12 lutego Niezależny Samorządny Związek Zawodowy oświadczył, że popiera strajk studentów z Łodzi, Poznania, Warszawy i innych polskich miast. A także walkę studentów o rozszerzenie swoich praw poparł Kościół katolicki.
Władza poszła na ustępstwa
W połowie lutego osiągnięto kompromis między studentami a władzami w prawie wszystkich punktach żądań młodzieży. Jednak 15 lutego dialog ponownie utknął w martwym punkcie po tym, jak minister Janusz Górski zażądał wprowadzenia do statutu „Niezależnego Zrzeszenia Studentów” klauzuli, iż „w swej działalności opiera się na Konstytucji PRL i ratyfikowanych konwencjach międzynarodowych”. Jednak studenci nie poszli na ten krok.
W rezultacie, późnym wieczorem 17 lutego, minister Górski w końcu zgodził się zarejestrować „Niezależne Zrzeszenie Studentów”. Następnego dnia urzędnik zawarł ze studentami tzw. porozumienie łódzkie, po czym strajki w Łodzi i innych miastach ustały.
Łącznie strajk studencki w Łodzi trwał 29 dni. Był to najdłuższy strajk w Europie.
W końcu władze PRL spełniły ponad 50 wymagań młodzieży studenckiej, w szczególności zezwoliły na swobodny wybór języka obcego do nauki, skrócono okres odbywania służby wojskowej dla studentów, a terminy studiów na uczelni, przeciwnie, zostały przedłużone. Władze obiecały również poprawę sytuacji społecznej studentów.
Nawiasem mówiąc, budynek, w którym kiedyś znajdował się Wydział Filologii Uniwersytetu w Łodzi (na zdjęciu), stał się swoistym symbolem walki studentów o ich prawa. Mieści się przy ulicy Tadeusza Kościuszki 65.
W 2021 roku, w 40. rocznicę strajku studenckiego w Łodzi, Muzeum Tradycji Niepodległościowych zorganizowało imprezy upamiętniające te burzliwe wydarzenia. W domu, który niegdyś był epicentrum walki młodych ludzi o ich prawa, odbył się spektakl artystyczny z inscenizacją początku strajku. Budynek, w którym odbywały się negocjacje między studentami a ministrem Górskim, podobnie jak w 1981 roku, został ponownie oklejony plakatami z hasłami i żądaniami młodzieży. Banery wisiały symbolicznie do 18 lutego, bo właśnie tego dnia komunistyczna władza PRL ustąpiła młodszemu pokoleniu.